W mrowisku jak w Sejmie
Rozmawiała Joanna Bosakowska, Poznań
2007-09-07, ostatnia aktualizacja 2007-09-06 17:36
Stosują podstępy, urządzają wyprawy wojenne, porywają niewolników i bezlitośnie grabią inne kolonie. Nie cofają się przed zdradą i zakradaniem się w cudze szeregi. - By mrówcze społeczeństwo działało bez zarzutu, nie obejdzie się bez polityki, czasami krwawej - opowiada prof. Wojciech Czechowski*, znawca mrówek z Muzeum i Instytutu Zoologii PAN w Warszawie
Joanna Bosakowska: Mrówki to dla nas symbol pracowitości, ale chyba także wśród nich są takie, które żerują na pracy innych?
Prof. Wojciech Czechowski: Na świecie żyje ok. 12 tys. gatunków mrówek, z czego ok. 2 proc. to tzw. pasożyty społeczne tymczasowe lub stałe, które wykorzystują pracę innych mrówek. Młode królowe tymczasowych pasożytów społecznych nie zakładają swoich gniazd samodzielnie. Wchodzą po prostu do cudzego gniazda, a zauroczone miejscowe robotnice nie dość, że je akceptują, to czasem nawet zabijają własną królową lub przestają ją karmić. Albo zabija ją pasożytnicza królowa. Potem składa jaja, stare robotnice stopniowo wymierają, a ich miejsce zajmują mrówki gatunku pasożytniczego. Ze 103 stwierdzonych w Polsce gatunków mrówek 20 uprawia ten proceder.
Kilka innych stosuje tzw. sublokatorstwo, pasożytnictwo stałe. Ich królowe zachowują przy życiu miejscowe królowe, ale cały czas są zdane na opiekę ze strony robotnic gospodarza, bo własnych nie mają lub mają ich niewiele, skupiając się na produkcji osobników płciowych: samic - potencjalnych królowych, i samców.
Że też obce robotnice dają się tak wrobić... Przecież powinny bez skrupułów zabić intruza?
- Często zabijają. Pasożytnictwo gniazdowe to proceder ryzykowny, ale w ostatecznym rachunku opłacalny. Działa na zasadzie, kto kogo przechytrzy. Pasożytnicza królowa wydziela zapach, który z jednej strony osłabia agresję robotnic, a z drugiej jest dla nich atrakcyjny. Królowe niektórych gatunków, zanim podejmą próbę dostania się do cudzego mrowiska, zabijają miejscową robotnicę i trzymając ją w żuwaczkach, przez jakiś czas krążą w pobliżu wejścia. Przepajają się zapachem kolonii gospodarza. To zwiększa ich szanse na przyjęcie w obcej kolonii.
Podstęp to, okazuje się, nie tylko ludzka rzecz. Co jeszcze mrówki mają na sumieniu?
- Niewolnictwo. W Polsce uprawia je pięć gatunków, najpospolitszym jest zbójnica krwista. Robotnice tego gatunku normalnie pracują na rzecz swojej kolonii, ale by zwiększyć jej siłę roboczą, napadają na gniazda pewnych gatunków mrówek, skąd porywają poczwarki, wychowując sobie w ten sposób "janczarów".
Czyli porwania też...
- Tak, ale takich niewolnic w koloniach zbójnic zwykle bywa nie więcej niż kilkanaście procent. Za to w gniazdach innej naszej krajowej mrówki, amazonki, nawet 80 proc. robotnic to niewolnice. Amazonki mają sierpowate żuwaczki, bardzo ostre na końcu, świetnie nadające się do przebijania głowy lub tułowia przeciwnika, a z drugiej strony do przenoszenia poczwarek. Ale poza tym już niczego innego tymi żuwaczkami nie mogą robić - ani zbierać pożywienia, ani budować gniazda. Dlatego nie mogą się bez niewolnic obyć.
Jak wygląda wyprawa po poczwarki? Są ofiary?
- Początkiem jest zwiad lokalizujący kolonię ofiary w promieniu zwykle do 100 metrów od własnego gniazda. Atak zbójnic rozpoczyna się po powrocie zwiadowców, a liczba uczestników wyprawy zwiększa się stopniowo. Tworzy się dwukierunkowy, dość luźny szlak napastników łączący oba gniazda. Z kolei amazonki zwiad przeprowadzają rano, wyprawa wyrusza po kilkugodzinnej przerwie, a atakują zwartą, zorganizowaną kolumną.
Zbójnice postawiły na rozwiązania siłowe. Oblegają gniazdo, mordując obrońców, dopóki nie zmuszą całej kolonii do ucieczki. Dopiero wtedy wchodzą do gniazda po pozostawione poczwarki. Może to trwać godzinami, nawet kilka dni. Amazonki są pod tym względem sprawniejsze. Gwałtowność ataku wszystkimi siłami naraz, w połączeniu z chemiczną "propagandą" - działaniem feromonów dezorganizujących obronę - wywołuje panikę w napadniętej kolonii. Tym samym straty po stronie obrońców są znikome, za to ich gniazdo wraz z zawartością staje otworem przed napastnikami.
Na takie napady są narażone wszystkie gatunki mrówek?
- Nie, ofiarami są tylko mrówki z podrodzaju Serviformica, najczęściej pierwomrówka łagodna. Co ciekawe, porwane mrówki, które się wyklują w obcym gnieździe, uznają je za swój dom, mimo że żyją wśród innego gatunku. Zdarza się im nawet uczestniczyć razem ze swoimi porywaczami w wyprawach przeciw koloniom własnego gatunku.
Jak więc pierwomrówki mogą spokojnie żyć? Przecież ciągle na nie napadają...
- Ale ich mrowiska nie są niszczone do cna, większości dorosłych mrówek udaje się uciec, często z pewną liczbą poczwarek. Co ważne, łupem napastników padają prawie wyłącznie poczwarki - larwy i jaja są zostawiane, napadnięte mrówki mogą więc odbudować kolonię.
Ofiary napaści mogą też zawrzeć koalicję z silniejszym partnerem. Pierwomrówki łagodne są ustępliwe wobec konkurentów. Ta postawa pozwala im gniazdować na terytoriach dominantów, jakimi są rude mrówki leśne, chociaż wymaga to wyrzeczeń. Gdy znajdą pokarm, a zjawią się gospodarze terenu, muszą wszystko zostawić i odejść. Lepiej by im się wiodło poza zasięgiem wymagającego "koalicjanta", ale wówczas narażone byłyby na napady zbójnic, które na terytoria silnych kolonii rudych mrówek leśnych nie mają wstępu. Koszty ochrony są wysokie, ale widać warto je ponosić.
Ale zupełnie jak u ludzi wystarczy włożyć kij w mrowisko, a zacznie się bijatyka. Pan sam kiedyś zainicjował walkę mrówek o karmniki z syropem, w której jeden z żołnierzy: "jednym ruchem żwaczek miażdżył głowy rywali". Brrr...
- Owym "żołnierzem" była duża robotnica któregoś z gatunków gmachówek, największych mrówek europejskich. Chociaż "krwawe" walki pomiędzy obcymi koloniami mrówek zdarzają się i spontanicznie. W przypadku rudych mrówek leśnych dochodzi do nich zwykle wiosną, bo wtedy odnawiane są i ponownie ustalane granice terytoriów. Ofiar jest dużo, trupy zabierane są z pola bitwy i zjadane, bo wiosną mrówkom brakuje cennego białka niezbędnego do rozrodu królowych i karmienia larw. Ale nie demonizujmy stosunków między mrówkami. Działają one w myśl ewolucyjnie wypracowanych reguł. Konflikty prowadzą do ustalenia relacji konkurencyjnych między partnerami stosownie do ich aktualnych sił i możliwości, po czym przez resztę sezonu panuje względny spokój - bez nikomu niepotrzebnego wzajemnego wyniszczania się.
*Prof. dr hab.Wojciech Czechowski
ma 57 lat. Jest myrmekologiem, czyli specjalistą od mrówek. Współautor "Monografii mrówek Polski", teraz z trojgiem innych autorów pracuje nad kolejnym opracowaniem monograficznym "Mrówki Polski na tle myrmekofauny europejskiej"
Źródło: Gazeta Wyborcza
(zapewne stężenie alkoholu w ich krwi nie schodzi poniżej 1,0 promila 
Skoro w temacie jest napisane "i inne opowiastki o zwierzątkach", to tutaj to pasuje. Z dedykacją dla Fikandra 
